Osmanlı mimarisi
 |
||
|---|---|---|
| Mimari - Türkçe - Müzik - Mutfak | ||
| Şiir - Edebiyat - Minyatür - | ||
| Yağlı güreş - | ||
Osmanlı mimarisi Osmanlı İmparatorluğu’nun beylik olarak kurulup, imparatorluk olarak yayıldığı ve hüküm sürdüğü dönemlerde inşa ettiği veya fikir öncülüğü yaptığı mimari üslupları ve eserleri kapsar. Osmanlı mimarisi kendinden önce gelen Erken dönem Anadolu Türk mimarisi, Selçuklu mimarisi, Bizans mimarisi, İran mimarisi ve Memlük mimarisi'nden etkilenmiştir. Osmanlı mimarisini Akdeniz ile Ortadoğu mimari geleneklerinin sentezi olduğunu düşünen mimarlık eleştirmenleri de vardır.
Her ne kadar farklı dönemlerdeki ihtiyaca ve teknolojiye göre farklı yapı türleri inşa edildiyse de, genelde Osmanlı’nın hakim olduğu bölgelerde camiler ve çevresinde yapıların inşa edilmesi sıklıkla rastlanan bir olguydu. Camiler çevreleri bir sürü sosyal müessese ile örülür ve bir "külliye" teşkil ediyorlardı.
Osmanlı öncesi dönem
 |
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor. |
Erken dönem mimarisi veya Bursa üslubu (1299-1501)
- Ana madde: Erken dönem Osmanlı mimarisi
Erken dönem mimarisi 1299 yılında Osmanlı Devleti’nin Osman Gazi tarafından Söğüt'de Osmanlı'nın tarafından kurulması[1] ile 1501 yılında Bayezid Camii'nin (1501-1505) inşaatının başlaması[2] arasındaki dönemi kapsar. Bazı araştırmacılar ise bu dönemin Edirne'de yer alan Üç Şerefeli Cami inşaatının 1437 yılında tamamlanmasıyla bittiğini kabul ederler.[3] 1437 yılında inşaatı tamamlanan Üçşerefeli Camii hem erken dönemin en önemli yapıtlarından kabul edilmektedir; hem de klasik dönemin özelliklerinden olan iç avluya sahip planlar ve ana kubbe öğelerinin ilk kez uygulandığı bir yapıdır.[3]
Bu döneme ait yapılar ağırlıklı olarak İznik, Bursa ve Edirne şehirlerinde yer aldı. Osmanlı mimarisine ait ilk kaydadeğer uygulamalar İznik şehrinde inşa edildi. Ancak 1335 ile 1365 yılları arasında başkent olan Bursa şehrinde daha anıtsal uygulamaların gerçekleşmesi nedeniyle bu döneme Bursa üslubu adı da verilir. 1365 ile 1453 yılları arasında devlete başkentlik yapmış olan Edirne'de ise ağrılıklı olarak camii ve medrese inşa edildi. Bizans mimarisi ve Selçuklu mimarisi etkilerini taşısa da bu dönemde klasik döneme dayanak oluşturacak fikirlerin ilk uygulamaları gerçekleşti. Ayrıca Klasik dönemin en önemli mimari kavramlarından birisi olacak kubbe kullanılması pratiği ortaya çıktı.
Ferah ve aydınlık mekanların oluşturulmasına önem verildiği bu dönemin başlarında tek kubbeli yapılar inşa edilirken, ilerleyen süreçlerinde ise çift veya çok kubbeli yapılar da uygulandı. 1333 ile 1334 yıllarında inşa edilen Hacı Özbek Camii Osmanlı mimarlık tarihinde inşa edilmiş ilk camii olarak kabul edilir. İznik'de yer alan bu yapı aynı zamanda tek kubbeli Osmanlı camii türüne de ilk örnektir.[4] Dönemin kaydadeğer diğer yapıların başında 1472 yılında inşa edilen Çinili Köşk gelmektedir.[5] Çinili Köşk Osmanlı mimariside daha sonra pek rağbet görmeyecek olan çininin dış kaplama olarak kullanıldığı nadir uygulamalardan birisidir.[6] Erken dönem Osmanlı mimarisine örnek verilebilecek diğer bir uygulama da Osmanlı İmparatorluğu'nun yaklaşık 600 yıllık tarihinin 400 yılı boyunca, devletin idare merkezi olarak kullanılan ve Osmanlı Padişahları'nın yaşadığı mekan olan Topkapı Sarayı’dır.[7]
-
Bayezid Camii'nin (1501-1505) inşaatına başlandığı 1501 yılı Klasik dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.[2]
-
Bazı araştırmacılar ise 1437 yılında inşaatı tamamlanan Üç Şerefeli Cami'nin Erken Dönem'in en son ve Klasik Dönemin ilk uygulaması olduğunu kabul ederler.[3]
.JPG&filetimestamp=20080422153128)
Klasik dönem (1501-1703)
- Ana madde: Klasik dönem Osmanlı mimarisi
1501 ile 1703 yılları arasında hakim olmuş Klasik dönemin örnekleri ağrılıklı olarak İstanbul şehrinde yer aldı. Özel mülkiyet kavramının olmamasından dolayı sivil mimari örneklerin olmadığı bu dönemde daha çok dini ve kamu yapıları inşa edildi. Klasik dönemin mimarların genel arayışı yüksek ve görkemli yapılar inşa etmekti. Bu sebepten erken dönemde uygulanmaya başlayan kubbeli ve merkezi planlı yapılar, klasik dönemde daha anıtsal ölçeklerde uygulandı. Bu dönemi etkileyen önemli yapılardan birisi de 537 yılında inşa edilen Ayasofya idi. Ayasofya gibi büyük ana kubbelerin inşa edilebilmesi için yarım kubbelerin kullanılması pratiği de bu dönemde yaygınlaştı. Bu amaçla inşa edilen yapıların en başında gelen camilerde ağırlıklı olarak kubbeli ve yan kubbeli örtüler ve tavanı destekleyen filayak destek sistemleri kullanıldı. Malzeme olarak küfeki taşı ve mermerin sıklıkla kullanıldığı klasik dönem yapılarının tasarımında genelde yukarıdan aşağıya inildikçe genişleyen bir tasarım kompozisyonu hakim oldu.
15. ve 16. yüzyıllar
|
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor. |
Mimar Sinan dönemi
|
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor. |
- Ana madde: Mimar Sinan dönemi Osmanlı mimarisi
Çıraklığımı İstanbul'daki Şehzade Camii'nde yaptım. Kalfalığımı da Süleymaniye Camii'nde tamamladım. Fakat bütün gücümü bu Sultan Selim Han Camii'nde sarf edip ustalığımı ayân ve beyân ettim.
Modernleşme ve Osmanlı mimarisine etkileri
|
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor. |
Lale Devri (1703-1757)
Bu dönemin başlamasıyla, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki üst sınıf ve elit tabaka açık ve genel alanları sıklıkla kullanmaya başladı. Geleneksel ve içe dönük toplum değişmeye başladı. Çeşmeler ve sahil kıyısında residanslar popüler hale geldi, Aynalıkavak Kasrı gibi. Bir su kanalı (diğer adı Cetvel-i Sim), piknik alanı Kağıthane dinlenme alanı olarak tesis edildi. Lale devrinin Patrona Halil isyanı ile son bulmasına rağmen, o batılılaşma davranışının bir modeli oldu. 1720-1890 yılları süresinde Osmanlı mimarisi klasik dönem prensiplerinden saptı. III. Ahmet'in ölümüyle, I. Mahmut satanatı aldı (1730-1754). Bu dönem Barok stili camilerin inşaasına başlanıldığı dönemdi.
Barok dönemi (1757-1808)
Bu dönemin yapıları içinde dairesel, dalgalı ve kıvrımlı hatlar ağır basmaktadır. Bunları büyük örnekleri Nur-u Osmaniye Camii, Zeynep Sultan Camii, Laleli Camii, Fatih Mezarı, Laleli Çukurçeşme Hanı, Birgi Çakırağa Yalısı, Aynali Kavak Yazlığı ve Selimiye Kışlası dır. Mimar Tahir zamanın en önemli mimarıdır.
Ampir üslup dönemi (1808-1876)
Nusretiye Camii, Ortaköy Camii, Sultan Mahmut Mezarı, Mevlevi Dervişleri'nin Galata Locası, Dolmabahçe Sarayı, Beylerbeyi Sarayı, Sadullah Paşa Yalısı, Kuleli Kışlası batılılaşma uygulamalarıyla parelel bir şekilde yürüyen en önemli örneklerdir. Balyan Ailesi döneme damgasını vuran mimarlardır.
Tanzimat dönemi (1876-1922)
Pertevniyal Valide Sultan Camii, Şeyh Zafir Binalar Grubu, Haydarpaşa Eczacılık Okulu, Duyun-u Umumiye Binası, İstanbul tapu senedi Ofisi, Büyük Postane Binası, Laleli Harikzedegan Apartmanları Eklektisizm stilinin hakim olduğu zamanın en önemli yapılarındandılar. R. D'Aronco, A. Vallaury zamanın önde gelen mimarlarıydılar.
Mimari örgütlenmeler
Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurulmuş ilk mimarlık örgütlenmesi Hassa Mimarlar Ocağı idi. Hassa Mimarlar Ocağı’nın temel görevleri arasında Osmanlı İmparatorluğu’na ait yeni yapıları tasarlamak, keşif çalışmalarını yapmak ve inşaatları gerçekleştirmek vardı. Ayrıca inşa edilmiş eski yapıların bakımından ve onarımından da sorumluydular. İstanbul’un dışında ise Hassa Mimarlar Ocağı’na bağlı olan eyalet mimarları bu görevi yerine getirirlerdi.[10] Hassa Mimarlar Ocağı'ndaki eğitim ve öğretim usta-çırak ilişkisine dayanılarak gerçekleşirdi. Bu kurumda yetişen mimarlar inşaatların uygulamalarında da yer alırlardı. Tecrübesine göre bir inşaatta bir baş mimar, yardımcı mimarlar, ustalar, kalfalar ve diğer uzmanlar bir ekip halinde çalışırlardı.
Osmanlı İmparatorluğu'nda modern anlamda ilk modern mimarlık örgütlenmesi 1908 yılında Mimar Kemalettin Bey’in öncülüğünde kurulan Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti'ydi.[11] 1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet ve kabul edilen anayasanin dernek kurma özgürlüğü getirmesinin etkisiyle kurulan Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti, I. Dünya Savaşı ve hemen ardından başlayan Kurtuluş Savaşı süreçlerinde kesitilerle de olsa varlığını sürdürdü. Ayrıca 1909 ile 1910 yılları arasında 12 sayılık ömrü olan bir dergi de yayınladı.[10][12]
II. Meşrutiyet sürecinde kabul edilen anayasanın dernek kurma özgürlüğü getirmesi ile kurulan başka bir mimarlık örgütlenmesi de Güzel Sanatlar Birliği idi. 1909 yılında Sanayi-i Nefise Mektebi mezunları tarafından kurulan bu örgütlenme Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra, 9 Mart 1927 tarihinden itibaren Güzel Sanatlar Birliği ismiyle yeniden örgütlendi, 1934 yılında ise Türk Mimarlar Cemiyeti’nin İstanbul şubesi oldu.[10]
Yapı türleri
- Cami: Osmanlı her çeşit yapı yapmıştır. Fakat en önemlileri şüphesiz camilerdir. Cami bir şehirde merkez teşkil ediyor ve pek çeşitli binalar etrafını çevirerek bir kültür sitesi halini alıyordu. Bunlara "Selâtin Camii" deniliyordu. Başta padişahlar olmak üzere hânedan mensuplarının yaptırdıkları daha çok bu şekildeydi. Camilerde çini, mermer, tahta veya sıva üzerine nakış gibi süslemeler vardır.
- Çeşme
- Tekke
- Han
- Kervansaray
- Külliye
- Medrese
- Saray
- Türbe
- Yalı
- Zaviye
Ayrıca bakınız
Konu ile ilgili yayınlardan seçmeler
- Doğan Kuban (1965). Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları. İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakûltesi.[13]
- Godfrey Goodwin (1971). A history of Ottoman architecture. Johns Hopkins Press.[14]
- Ekrem Hakkı Ayverdi, İ. Aydın Yüksel (1976). İlk iki yüz elli senenin Osmanlı mimârisi. İstanbul Fetih Cemiyeti.[15]
- Oktay Aslanapa (1986). Osmanlı Devri Mimarisi. İnkılâp Kitabevi.[16]
- Ekrem Hakkı Ayverdi (1989). Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve 2. Sultan Murad Devri. ISBN 978-975-7618-05-5.[17]
- Ekrem Hakkı Ayverdi (1989). Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri. Kubbealtı Yayınları. ISBN 978-975-7618-07-1.[18]
- Neslihan Sönmez (1997). Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü. Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları. ISBN 975743847-2.[19]
- Doğan Kuban (2007). Osmanlı mimarisi. Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları. ISBN 9758599895.[20]
Kaynakça
- ^ Peter Douglas Rehm (2010). "From Osman to Bayezid:Deciphering Early Ottoman History (İngilizce)". Etudes Historiques 2 (1).. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ a b "İstanbul’da Bayezid Camii ve Külliyesi". Diyanet Dergisi, Sayı: 239. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ a b c "Ottoman Architecture in Bursa (İngilizce)". T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı web sitesi. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ "Osmanlı Dönemi Kültürel Varlıklar". İznik Belediyesi web sitesi. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ Hülya Tuncay (1980). Çinili Köşk (Türkçe), Cilt, İstanbul: Yapı ve Kredi Bankası. URL erişim tarihi 18 Ocak 2012.
- ^ "Erken Osmanlı Sanatı(Başlangıcından Fatih Dönemi Sonuna Kadar)". İstanbul Üniversitesi, Güzel Sanatlar Bölümü, Yıldız Demiriz. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ "Center of Ottoman Power, 1993". New York Times. 18 Ocak 2012 tarihinde erişildi.
- ^ Evliya Çelebi, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı (2005). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (Türkçe), Cilt, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. URL erişim tarihi 10 Mart 2012.
- ^ Esin Benian (Ocak 2011). "Mimar Sinan ve Osmanlı Cami Mimarisinin Gelişimindeki Rolü". Bilim ve Teknik: 40 - 47.. 10 Mart 2012 tarihinde erişildi.
- ^ a b c "Mimarlar Odası ve Türkiye Mimarlık Ortamına Katkıları, N. Müge Cengizkan". Tk.Kutuphancesi.org.tr. 10 Mart 2012 tarihinde erişildi.
- ^ "Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Kuruluş Bildirgesi, Çeviri: Şeref Etker". Osmanlı Bilimi Araştırmaları Dergisi, Cilt 10, Sayı 2 (2009)). 11 Mart 2012 tarihinde erişildi.
- ^ "Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti (OMMC), Cüneyd Okay". TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi. 11 Mart 2012 tarihinde erişildi.
- ^ Doğan Kuban (1965). Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları (Türkçe), 203 sayfa, İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakûltesi. URL erişim tarihi 10 Mart 2012.
- ^ Godfrey Goodwin (1971). A history of Ottoman architecture (İngilizce), 511 sayfa, Johns Hopkins Press. URL erişim tarihi 15 Mart 2012.
- ^ Ekrem Hakkı Ayverdi, İ. Aydın Yüksel (1976). İlk iki yüz elli senenin Osmanlı mimârisi (Türkçe), 255 sayfa, İstanbul Fetih Cemiyeti. URL erişim tarihi 15 Mart 2012.
- ^ Oktay Aslanapa (1986). Osmanlı Devri Mimarisi (Türkçe), 568 sayfa, İnkılâp Kitabevi. URL erişim tarihi 15 Mart 2012.
- ^ Ekrem Hakkı Ayverdi (1989). Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve 2. Sultan Murad Devri (Türkçe), 618 sayfa. 978-975-7618-05-5. URL erişim tarihi 15 Mart 2012.
- ^ Ekrem Hakkı Ayverdi (1989). Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri (Türkçe), 400 sayfa, Kubbealtı Yayınları. 978-975-7618-07-1. URL erişim tarihi 15 Mart 2012.
- ^ Neslihan Sönmez (1997). Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü (Türkçe), 124 sayfa, İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları. URL erişim tarihi 10 Mart 2012.
- ^ Doğan Kuban (2007). Osmanlı mimarisi (Türkçe), 719 sayfa, İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınlarıi. URL erişim tarihi 10 Mart 2012.
Dış bağlantılar
|
||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
