Lazca

Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Lazca (Lazca: Lazuri / ლაზური), Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyı şeridinde yer alan Rize'nin Pazar ilçesinde bulunan Melyat Deresinden itibaren ve Gürcistan'ın Türkiye ile paylaştığı Batum'daki Sarp köyüne dek yaşayan Lazlar tarafından konuşulan ve eski Kolhis dilinin (veya Zan dili) devamı olduğu sanılan, Güney Kafkas dilidir.

Coğrafi dağılım

Laz halkının otokton olarak yaşadığı Hopa (Xopa), Borçka (sadece 3 köyde), Arhavi (Arǩabi), Ardeşen (Art'aşeni), Fındıklı (Viǯe), Pazar (Atina), İkizdere (Xuras) ilçelerindeki birkaç köyün yanı sıra 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ertesinde göç edilen Marmara Bölgesinde Akçakoca, Sapanca, Yalova, Maşukiye ve Karamürsel gibi ilçeler ile Gölcük, Düzce, İzmit ve Bursa kent merkezinde yer alan bazı köylerde de konuşulmaktadır.

Bunun yanı sıra Gürcistan’ın Batum kentinin 5 köyünde ve şehir merkezinde, Osmanlı ve Sovyetler Birliği’nin sürgün politikaları neticesinde Lazların sürgüne gittiği; Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Estonya gibi ülkelerde sağ kalan ve aslını korumayı başarabilen Lazlar tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir. Maddî sebepler sonucu göç edilen; Almanya, Hollanda, Fransa gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan Lazlarca da konuşulmaktadır.^[6]

Sınıflandırma

Lazca; Kafkas dilleri ailesinden olup, Gürcüce, Megrelce ve Svanca ile birlikte Güney Kafkas dilleri koluna ait bir dildir. Bazı dil bilimciler birbirine çok yakın olan Megrelce ve Lazca'yı, Zan dili ya da Kolhis dili olarak tanımlamaktadırlar. Bu iki dili konuşan insanlar arasında karşılıklı anlaşılabilirlik mümkündür.

Tüm Kafkas dilleri gibi Lazca da bol miktarda sessiz harfe (consonant) sahip olup, diğer Güney Kafkas dillerinde bulunmayan /f/, /y/ ve /h/ gibi sessizleri ile Hopa ve Borçka (Çxala) dialektinde kullanılan uvular (küçük dil) sessizi (consonat) /q/ harfini de barındırdığından ait olduğu dil ailesinin, sessiz harf sayısı bakımından en zengin dilidir. Lazca, özellikle büyük kentlere göçen genç nüfusun hızlı asimilasyonu sonucu yok olmak tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Tarihçe

1929 yılında Abhazya'da Lazca olarak basılmış ilk Lazca gazete "Mç'it'a Murutsxi" (Kızıl Yıldız)

20.yüzyıla kadar Lazlar ve Megreller bağlı bulundukları ülkeler doğrultusunda; Kiril, Gürcü ve Arap alfabelerini kullanılmışlardır. Lazların MÖ 6-7 yy ve sonrasında Helen kolonizasyonu ile başlayan Laz-Yunan ticari ve kültürel ilişki döneminde Yunanca yazı yazdıkları, tapınaklarına Yunanca harflerle yazılar yazdıklarını biliyoruz. Hatta Lazların Kudüs’te kendilerine ait bir kiliselerinin olduğunu, Lazca yazılmış İncillerinin olduğunu da biliyoruz. Yunan kaynaklarına göre Kolhis'de bugünkü Poti çevresinde bir retorik eğitim merkezi bulunuyordu. Bu merkezde aynı zamanda felsefe dersleri de veriliyordu ve kolonicilerin çocukları olan Yunan öğrenciler de eğitimlerine burada devam ediyordu. Bu merkezde Kolhisce (Lazca ve Megrelce'nin ayrılmadan önceki hali) ve Eski Yunanca dillerinde eğitim veriliyordu. Alman araştırmacı Rosen tarafından 1843'te yayınlanan çalışma, Lazca üzerine yapılan ilk bilimsel çalışmalardan birisidir.^{[kaynak belirtilmeli]}

Yakın tarihte ilk Lazca çalışmalarını, İlk Lazca grameri yazan Rus filolog Niko Marr'a göre , Hopalı Faik Efendi’nin başlatmıştır. 1920’lerde İskenderi Ǯit'aşi(ისენდერი წიტაში) Sohum’da direktörlüğünü yaptığı Laz okullarında "Alboni" adlı alfabeyle kendisine ait "OǨİTXUŞİ SUPARA"(Okuma Kitabı) adlı ders kitapıyla Lazca eğitim verdi. Sonra yine Abhazya’da "Mç'it'a Murutsxi" (Kızıl Yıldız) gazetesi yayımlanıp, Lazca tiyatro eserleri sergilendi, Lazca broşürler basıldı. 1930’larda Atatürk’ün aracılığı ile Türkiye’ye getirilen Fransız dilbilimci Prof. Georges Dumézil de Arhavili Lazlar arasından derlediği masalları "Contes Lazes" ismini verdiği kitapta Paris’te yayımladı.^{[kaynak belirtilmeli]}

İlk defa 1984’te Almanya’da edebiyat öğretmeni Fahri Kahraman’ın alfabesi Laz alfabesi olarak kabul gördü. Alfabe Latin kökenliydi. Mevcut Türk alfabesine Lazca sesler eklenerek yeni alfabe oluşturuldu. 1991’de Osman Tamtruli’ye ait "Nana Nena" isimli Lazca ders kitabı Almanya’da yayımlandı. 1992'de "Lazuri Ambarepe" (Lazca Haberler) adlı bir dergi yine Almanya’da yayına başladı. Ardından "Parpali" (Kelebek) dergisi geldi. Ardından alfabe "Ogni Sk'ani Nena" adlı Türkiyeli Lazlara ait ilk Lazca dergiyle Türkiye’de kullanıldı. "Mjora" ve "Sima" gibi Lazca dergiler bu alfabe ile birkaç sayı çıkardılar. Günümüzde kabul gören alfabe budur. Lazcanın yakın bir zamana kadar hiç yazılamamış olmasından dolayı standart bir yazım dili oluşturulamamıştır.

Alfabe (Alboni)

Ana madde: Laz alfabesi

1984 yılında Fahri Kahraman'ın, 1920-30'lu yıllarda Abhazya SSC'de kullanılan Laz Alfabesi temelli alfabesi Laz dilinin günümüzde yazımı için kullanılan alfabedir.

Lazca'da "Q" ünsüzü sadece Hopa, Batum ve Borçka'da kullanılır.

Yazılış şekilleri

Lazca 2 şekil ile yazılır: biri Gürcü alfabesi ile, digeri Türk alfabesi ile (Türkçede olmayan sesler için özel harfleri vardır).

Okunuş Kuralları

Laz alfabesinde yer alan bazı harfler (a, b, d, e, f, h, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v) telâffuz edilirken Türkçe karşılıklar bulunabilir. Yalnız diğer harflerin Türk alfabesinde karşılıkları yoktur. Harflerin telâffuzları şu şekildedir:

• İstisnalar:

1. Lazca'da -â, -ö ve -ü sesleri aslında vardır.Ancak bunlar Türkçe'deki gibi belirgin değildir.Bu yüzden bunların Laz alfabesine alınmasına gereksinim duyulmamıştır.Bu seslilerin olduğu kelimeleri yazmak için başlarına -y sessizi koyulup yazılır.Örneğin: gölapi(batır) kelimesi gyolapi şeklinde; gâri(ekmek) kelimesi de gyari biçiminde yazılır.

1. R r sessizi Hopa ve Arhavi lehçelerinde kaybolmuşçasına okunur. Bazen y sesine dönüşür, bazen de tamamen kaybolur. Bu yönüyle de Çekçe'deki Ř - ř sessizlerine benzer.

1. Laz alfabesinde ikişer harf ile yazılan /ky/, /üy/ ve /gy/ fonemlerinin boğumlanma bölgeleri, ortadamak artdamak sınırı ile dil sırtının orta kısmı arasıdır.

• ç̌ sesi Türkçe'de yoktur. Arka-öndamaksıl kapantılı fırlatmalı konson fonemini gösterir. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde t∫’ şeklinde yazılır.

• ğ sesi Türkçe'den farklıdır. Lazca'da daha sert olup gırtlağın art damağa yakın bir yerde oluşur, hırıltılıdır.

• x sesi Zazaca, Azerice ve Kürtçe'deki gibi boğazdan çıkan bir h sesini verir.

• ǩ Fırlatmalı kalın bir k sesidir. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde kʼ olarak ifade edilir.

• q fırlatmalı bir sestir, Gürcüce'deki ყ sesiyle benzerdir. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde qʼ olarak ifade edilir.

• p' dudaksıl kapantılı fırlatmalı bir konson fonemidir. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde pʼ olarak ifade edilir.

• Ť Fırlatmalı ünsüzlerden biridir. Türkçe'de ki t sesinden daha sert söylenir. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde tʼ olarak ifade edilir.

• ž, dz seslerinin birleşiminden oluşur.

• ʒ, ts seslerinin birleşiminden oluşur. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde de ts olarak ifade edilir.

• ǯ, ts sesinin fırlatmalı harfidir. Daha sert okunur. Uluslararası Fonetik Alfabesi'nde tsʼ olarak ifade edilir.

Lehçeler

Niko Marr (1910) ve Chikobava (1936), Bucaklişi (2000, Mjora I 48), Lazca’nın, Xopa (Hopa’da konuşulur), Viǯe-Arkabi (Fındıklı ve Arhavi’de konuşulur) ve Atina (Pazar ve Ardeşen’de konuşulur) olmak üzere üç lehçeden oluştuğunu ileri sürmüşlerse de Goichi Kojima ile Bucaklişi'nin Lazca Gramer adlı çaşılmasında lehçe sayısı beşe çıkarılmıştır.Ama esasında Lazca'yı iki grupta: 1.Doğu (Hopa-Arhavi) ve 2.Batı(Pazar, Ardeşen) olarak incelemek daha doğrudur.Uluslarası dilbilimcilerin kabûl ettiği anlamdaki "lehçe" tanımlamasıyla Lazca'nın lehçeleri şunlardır.

Lazca'nın Lehçelerinin Dağılımı

• Xopuri, (Xopa-ხოფა); Hopa ve Batum'da konuşulur.
• Arkabuli, (Arkabi-არქაბი ; Viǯe-ვიწე) Arhavi ve Fındıklı'da konuşulur.
• Çxaluri, Borçka ilçesi Çxala(Düzköy) köyünde konuşulur.
• Atinuri, (Atina-ათინა) Pazar'da konuşulur.
• Art'aşenuri, (Art'aşeni-არტაშენი) Ardeşen ve Çamlıhemşin'de konuşulur.

Lazcanın Atina (Pazar) lehçesi Türkçe ve Pontusçadan fazlaca etkilenmiştir. Ardeşen ve Çamlıhemşin lehçesi; Atina lehçesine parallellik gösterir. Fındıklı ve Arhavi lehçesi ise Atina’ya nazaran Türkçeden daha az etkilenmiştir. Hopa lehçesi ise gerek diğer akraba dil Gürcüce, gerekse Megrelceye en fazla benzeyen lehçedir. Borçka’nın Düzköy (Çxala) köyünde konuşulan Lazca ise hiçbir lehçeye benzemeyecek kadar farklıdır.

Örneklerle Lazcayı lehçeleriyle karşılaştırmak gerekirse:

Gramer

Lazca fiillerin ağırlıkta olduğu dilidir. Fiillerin başına konan 50`ye yakın fiil önek/öntakısı (prefix) vardır.Bazı fiil önekleri çok işlevli olmakla beraber bazılarının kullanım alanları oldukça azdır. Lazca`da; eylemin kendisi, eylemi yapan kişi eylemin kim ya da kimler için yapıldığı, eylemin zamanı ,başladığı yer (sağ,sol,üst,alt vs.) ve eylemin yönü tek bir fiil yapısı içinde ifade edilir. Fiil kökü hiçbir şekilde değişmez. Eylem, üstünde cereyan ettiği yerin şekline göre biçim almakta ve buna göre şekillenmektedir.

Lazca isimler, durum ve sayıya göre ayrı biçim almaktadır. Lazca fiiller, kip, aspekt, zaman, şahıs ve sayıya göre ayrı biçimler göstermektedir. Bunlar fiilin çeşidine (Hareket fiili, Hal değişme fiili, Hal fiili, Başkalaşma fiili vs.) göre sınıflandırılmıştır.Ayrıca, çok sayıda dilde bulunan Bildirme kipi, Emir kipi ve İstek kipi gibi kipler dışında Lazca'da Tecrube kipi, Yeterlik kipi vs. bulunmaktadır.^[8]

Lazca, tüm diğer Kafkas dilleri ve İrani Dillerde görüldüğü gibi ergatiflik hâl ekine sâhiptir.Anlam olarak; "kimin tarafından = mik" ve "neyin tarafından = muk" şeklinde algılandığı gibi, bu sorulara cevap teşkil ederler.İsmin bu hâli lehçesel farklılıklar dolayı Ardeşen, Pazar ve Çamlıhemşin yörelerinde kullanılmamaktadır.Lazca'da ergatifliği -k sesi yapar.Örneklersek;

Selmak bere dobaxu (Selma çocuğu dövdü.)

Bu cümledeki "bere" yani çocuk kelimesi yalın hâldeymiş gibi görünmesine rağmen, aslında ismin “İ” hâlindedir yani yükleme eki görevindedir ve cümlede tümleç görevi görmektedir.”Kim “ sorusunun cevâbı ise, ”ismin “K” hâlindeki “Selmak” kelimesidir.Bu cümlenin diğer bir karşılığı ise; "Çocuk, Selma tarafından dövüldü." şeklindedir.

Sözcük Dağarcığı

Lazca'nın erken dönemlerinde kelimelerin büyük çoğunluğu Kolhisçe'dir. Yani, Lazların atalarından yâdigâr olan dil. Dilbilimciler bu dile Zanca da demektedir. Lazca ve Megrelce, bu dilin günümüzdeki iki lehçesi diyen görüşler de vardır. 6. yüzyıldan îtibâren Lazların Ortodoks Hıristiyanlaşmalarıyla birlikte dile ilk defâ yabancı kelimeler girmiş olacaktı. Bu ilki de dinî terimler oluşturacaktı. Meselâ; Yunanca'dan Εκκλησία(kilise) kelimesi Lazca'ya eǩlesia olarak girecekti. Ya da λιβάδι(tarla) kelimesi Lazcaya da livadi (Lazcası; Ont'ule) şeklinde girecekti.

Ancak bu süreçten Lazca asgarî oranda yabancı kelimeyle tanışmış olarak çıkacaktı.^{[kaynak belirtilmeli]} Daha sonraki yıllarda Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine giren Lazlar İslamiyet'in de kabulu sebebiyle Osmanlıca'dan (Türkçe, Arapça ve Farsça kelimeler aldı. Örneğin; boyi(boy), ǩalemi(kalem), ç'uvali(çuval) v.b.

Kaynakça

İlgili kitaplar ve makaleler

• İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu. Lazuri Nenapuna/ Lazca Sözlük. Akyüz Yayıncılık.İstanbul. 1999.
• İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu/ İrfan Aleksiva. Büyük Lazca Sözlük/ Didi Lazuri Nenapuna. Chiviyazıları Yayınları.İstanbul. 2007.
• M.Recai Özgün. Lazlar. Çiviyazıları Yayınları. İstanbul. 1996. ISBN 975-8086-06-5.
• Goichi Kojima/ İsmail Avcı Bucaklişi. Lazuri Grameri. Chiviyazıları Yayınları.İstanbul. 2003.ISBN 975-8663-55-0
• Lazuri Nena - The Language of the Laz Silvia Kutscher'in İngilizce makalesi
• Nurdoğan Abaşişi.Lazuri Paramitepe/ Laz Halk Masalları. Akyüz Yayınları.İstanbul. 2005.
• Kâmil Aksoylu. Laz Kültürü / Tarih, Dil, Gelenek ve Toplumsal Yapı. ISBN 978-605-5738-16-7. Phoenix Yayınevi. Ankara. 2. baskı 2010. 486 sayfa
• (Münir) Yılmaz Avcı. Lazca dilbilgisi / Lazuri nenaçkina. ISBN 975-8730-01-0. Etno - Kültür Kitapları. İstanbul. 181 sayfa
• İsmail Avcı Bucaklişi/ İrfan Aleksiva. Svacoxo - Laz Yer Adları Sözlüğü. Kolkhis Yayınları.İstanbul. 2009.
• İsmail Avcı (Bucaklişi), "Lazca Dil Kartları", Delta Kitap, Ankara 2010

Dış bağlantılar

• Lazca Vikipedi
• Laz Kültürü, Dili ve Geleneği
• İnternetten Online Lazca Öğrenin
• Lazca - Türkçe full sözlük word doc.
• Lazca haber ve makaleler
• Lazuri Nena - The Language of the Laz
• Laz Cultur - Laz dili, tarihi, kültürü ve diasporasının sitesi-ayrıca ayda bir yayımlanan Lazca gazete